Kalau sekarang benda ni berlaku, mesti kecoh satu Malaysia. Tapi inilah realiti yang berlaku di Perak pada 1982 dan Johor serta Perak pada 1983. Dua kali kejadian yang buat ramai rakyat Malaysia terkejut, keliru dan tergelak dalam masa yang sama.

Sebenarnya, ramai yang tersilap anggap bahawa Johor dan Perak sama-sama beraya awal pada tahun 1982.
Hakikatnya, hanya Perak sahaja yang raya awal pada tahun itu! Johor ketika itu masih ikut pengumuman rasmi kebangsaan.

Apa yang berlaku?

Pada 21 Julai 1982, pegawai agama yang bertanggungjawab mencerap anak bulan di Tanjung Kepah, Lumut melaporkan tidak nampak anak bulan Syawal.

Maka, Penyimpan Mohor Besar Raja-Raja mengumumkan bahawa Hari Raya Aidilfitri jatuh pada 23 Julai.

TAPI… lain pula ceritanya di Perak!

Beberapa penduduk sekitar Lumut mendakwa mereka nampak anak bulan Syawal dengan mata kasar.
Berita ini sampai ke Jabatan Agama Islam Perak, dan akhirnya ke telinga Sultan Perak, Almarhum Sultan Idris Shah.

Baginda berunding dengan alim ulama negeri dan akhirnya bertitah:

“Beta percaya dengan laporan anak bulan yang sudah kelihatan. Maka esok adalah Hari Raya!”

Maka pada jam 11 malam, hanya 30 minit selepas pengumuman kebangsaan dibuat, siren kecemasan dibunyikan di seluruh Perak!

Polis, jabatan penerangan, tentera dan bomba semua turun padang untuk menyampaikan berita kepada rakyat.

Keadaan jadi kecoh di seluruh negeri. Ada yang masih berpuasa keesokan harinya sebab tak tahu, ada yang dah bangun sahur, tapi tiba-tiba dapat berita raya.

Malah, ada yang masih tak percaya dan meneruskan puasa, sedangkan di bandar-bandar seperti Ipoh dan Kuala Kangsar, solat sunat Aidilfitri telah dijalankan!

Paling kelakar, rakyat Perak yang merentas sempadan ke negeri lain seperti Selangor dan Pulau Pinang terpaksa sambung puasa balik bila keluar dari negeri Perak.

Memang unik, macam satu Malaysia dalam dua dimensi masa berbeza!

Keadaan ini menjadi begitu besar sehinggakan akhbar Utusan Malaysia dan Berita Harian menjadikannya tajuk utama pada 23 Julai 1982.

Laporan ditulis oleh Hashim P. Mamat, wartawan yang terkenal dengan liputan berita Kuala Kangsar.

Salah satu gambar yang disiarkan ialah penduduk Hutan Melintang keluar dari masjid selepas solat sunat Aidilfitri menandakan memang ada sambutan raya awal di Perak.

Utusan turut melaporkan bahawa di beberapa kawasan luar Perak, sambutan raya awal juga berlaku.

Di Kampung Terentang, Jasin, seramai 100 orang menunaikan solat sunat Aidilfitri di masjid pada hari Khamis, sementara di Kampung Tok Dor, Besut, seramai 40 orang turut mengadakan solat raya lebih awal.

Namun, tiada penjelasan rasmi bagaimana situasi ini boleh terjadi, menjadikannya satu lagi misteri dalam sejarah raya di Malaysia.

Sebenarnya, kejadian raya awal dan puasa awal ini ada sejarah panjang.

Dalam buku tulisan bekas Ketua Hakim Negara Tun Suffian Hashim (1976), beliau menyatakan bahawa selepas zaman perang, raja-raja sedar kesulitan apabila tarikh raya berbeza antara negeri-negeri di Tanah Melayu.

Majlis Raja-Raja akhirnya bersetuju untuk menyerahkan keputusan kepada Yang di-Pertuan Agong (YDPA).

Namun, perlembagaan tetap memberi kuasa penuh kepada sultan untuk memutuskan sendiri hal ehwal agama Islam di negeri masing-masing.

Maka, Sultan Idris Shah berpegang teguh kepada kuasa itu dan menggunakan hak baginda untuk menentukan tarikh raya dan puasa di Perak.

Namun, selepas kekecohan raya awal 1982, Sultan Idris membentangkan kertas kerja dalam mesyuarat Majlis Raja-Raja pada Oktober 1982.

Kertas itu turut dibincangkan dalam mesyuarat Jawatankuasa Fatwa tetapi tidak ada teguran atau pindaan dibuat.

Kalau 1982 Perak raya awal, tahun 1983 pula giliran Perak DAN Johor memulakan puasa awal sehari lebih awal!

Pada 12 Jun 1983, Sultan Johor Almarhum Sultan Iskandar dan Sultan Perak Almarhum Sultan Idris Shah mengumumkan bahawa negeri masing-masing akan mula berpuasa sehari lebih awal daripada negeri lain.

Kali ini, keputusan dibuat bukan berdasarkan rukyah semata-mata, tetapi juga kiraan falak (hisab) yang mereka percayai lebih tepat.

Jadi, bila satu Malaysia mula puasa pada 13 Jun, orang Perak dan Johor dah pun puasa sehari lebih awal.

Keputusan Sultan Johor dan Perak untuk tidak mengikut pengumuman kebangsaan menyebabkan pertikaian besar antara pihak berkuasa agama dan istana.

Malah, dalam mesyuarat Majlis Raja-Raja pada Oktober 1982, Sultan Idris telah membentangkan kertas kerja bagi menyatakan justifikasi mengapa baginda berhak menentukan tarikh awal bulan Islam di Perak.

Keadaan jadi lebih tegang pada tahun 1983, apabila kedua-dua sultan memutuskan untuk tidak mengikut fatwa kebangsaan dan memilih hisab sebagai rujukan utama. Ini menimbulkan konflik dengan birokrat agama di peringkat persekutuan.

Namun, akhirnya raya tahun 1983 tetap diraikan serentak di seluruh negara pada 14 Julai 1983, selepas pelbagai rundingan dan penyelarasan dibuat di peringkat kebangsaan.

[1992: Malaysia Guna Sistem Standard – Imkanur Rukyah]

Disebabkan kekecohan dua tahun berturut-turut, Malaysia akhirnya menetapkan bahawa permulaan bulan Islam akan ditentukan menggunakan kaedah Imkanur Rukyah.

Sistem ini menetapkan bahawa anak bulan dianggap kelihatan jika:

1. Ketika matahari terbenam, ketinggian anak bulan di atas ufuk tidak kurang daripada 2°
2. Jarak lengkung bulan-matahari tidak kurang daripada 3°
3. Umur anak bulan tidak kurang dari 8 jam apabila bulan terbenam

Sistem ini mula digunakan serentak oleh Malaysia, Brunei, Indonesia dan Singapura untuk memastikan tiada lagi percanggahan tarikh seperti yang berlaku pada 1982 dan 1983.

Sejak itu, Malaysia tak pernah lagi ada negeri yang sambut raya lebih awal daripada negeri lain.

[Kenangan Paling Rare dalam Sejarah Raya Malaysia]

Bagi generasi muda, mungkin susah nak bayangkan macam mana orang dalam negara yang sama boleh sambut raya pada hari yang berbeza.

Tapi bagi yang mengalami sendiri, memang pengalaman yang takkan dilupakan!

Bayangkan satu keluarga balik kampung ke Perak pada pagi raya, tiba-tiba sedar mereka masih puasa sedangkan sanak saudara tengah makan rendang.

Peristiwa ini membuktikan betapa uniknya sejarah Malaysia dan bagaimana peranan sultan dalam menentukan hal ehwal agama Islam masih relevan hingga ke hari ini.

Al-Fatihah untuk Almarhum Sultan Idris Shah dan Almarhum Sultan Iskandar, dua sultan yang pernah buat sejarah dalam sistem kalendar Islam Malaysia.