Apa Jadi Kalau Brunei Sertai Malaysia Pada 1963?

Mesti anda pernah tertanya-tanya. Sabah dan Sarawak setuju untuk sertai Malaysia. Tetapi kenapa Brunei tak jadi masuk sekali?

Sebelum kita sembang pasal alternate history dan bayangkan apa akan jadi kalau Brunei benar-benar sertai Malaysia pada tahun 1963, kita kena faham dulu kenapa Brunei yang kaya dengan minyak itu akhirnya tarik diri di saat-saat akhir.

Brunei memang terlibat dalam rundingan pembentukan Malaysia, tetapi akhirnya keputusan itu gagal dimuktamadkan. Brunei kemudian kekal sebagai negeri lindungan British lebih lama sebelum mencapai kemerdekaan penuh pada 1 Januari 1984.

Ada dua sebab utama kenapa Brunei tak jadi sertai Malaysia. Pertama, Revolusi Brunei. Kedua, syarat-syarat Tunku Abdul Rahman kepada Sultan Omar Ali Saifuddien III.

Keinginan A.M Azahari sebenarnya nak Brunei capai kemerdekaan bersama gabungan Sabah dan Sarawak membentuk satu negara merdeka dari penjajahan British. Negara baru ini kemudiannya dikenali dengan nama Negara Kalimantan Utara.

Sultan Brunei akan jadi ketua negara bagi negara baru tersebut. Namun ianya ditolak oleh Sultan Brunei dan ditentang oleh British.

Revolusi Brunei meletus pada malam 7 Disember 1962 adalah berpunca daripada perjuangan politik Parti Rakyat Brunei yang dipimpin oleh A.M Azahari.

Tentera Nasional Kalimantan Utara (TNKU) menyerang kawasan penggalian petroleum di daerah Seria dan Kuala Belait.

Pemberontakan ini dirancang oleh A.M Azahari dan Jawatankuasa Pusat Parti Rakyat Brunei dengan harapan Sultan Brunei akan menyokong perjuangan mereka.

Kemudian, apa pula syarat yang dikenakan pada Sultan Brunei untuk menyertai Malaysia yang menyebabkan Brunei tarik diri di saat akhir?

Pada tahun 1963, Sultan Omar All Saifuddien III tolak untuk menyertai Malaysia. Kegagalan ni berpunca daripada persetujuan mengenai hasil pendapatan Brunei.

Dalam mesyuarat yang dijalankan antara 5 Februari dan 3 Mac 1963, pihak Persekutuan Tanah Melayu menegaskan bahawa dapatan hasil minyak Brunei perlu diserahkan kepada kerajaan Persekutuan, sepuluh tahun selepas kemasukan Brunei ke dalam Malaysia.

Sultan Omar Ali Saifuddien III nak Brunei kawal secara kekal mana-mana hasil dan pendapatan yang berkaitan dengan minyak.

Kerajaan Persekutuan Tanah Melayu nak hak untuk kenakan cukai ke atas mana-mana minyak dan mineral yang baru ditemui sebaik saja kesultanan ini menyertai Malaysia.

Selain itu Brunei wajib untuk sumbangkan $40 juta setiap tahun kepada kerajaan Persekutuan, tetapi Sultan Omar Ali Saifuddien III nak sumbangan itu bersifat sukarela.

Terdapat juga isu lain yang menjadi pertikaian. Menurut Kerajaan Persekutuan Tanah Melayu, susunan pangkat Sultan Omar Ali Saifuddien III di antara Raja-Raja berada di kedudukan terakhir.

Ini adalah kerana susunan tersebut berdasarkan tarikh Sultan Omar Ali Saifuddien III menyertai Majlis Raja-Raja seperti yang dipersetujui sebelumnya semasa mesyuarat awal di antara kerajaan Brunei dan Malaya (pada Julai 1962).

Walaupun syarat-syarat tersebut dibincangkan dengan lanjut pada Jun 1963, isu-isu ni masih belum dapat diselesaikan.

Tunku Abdul Rahman tak nak penuhi syarat-syarat yang diberikan oleh kerajaan Brunei dan Sultan Omar Ali Saifuddien III pun tak nak penuhi syarat-syarat yang diberikan oleh Kerajaan Persekutuan Tanah Melayu.

Berdasarkan laporan British, Sultan Omar Ali Saifuddien III langsung tak menyesal tak sertai Malaysia, ini kerana baginda Sultan mendapat sokongan dari rakyatnya, yang sebahagian besarnya adalah anti Malaysia berpunca daripada gerakan Revolusi Brunei oleh A.M Azhari.

Selepas Revolusi Brunei 1962, Brunei terus diperintah di bawah undang-undang darurat mengikut Proklamasi Darurat telah digazetkan setiap dua tahun sejak 1962. Pembaharuan darurat yang berterusan itulah yang membolehkan kuasa sangat besar tertumpu pada Sultan, tiada pilihanraya dan parti politik yang wujud.

Jadi sekarang mari masuk bahagian paling menarik.

Apa jadi kalau Brunei sertai Malaysia pada 1963?

Kalau itu benar-benar berlaku, benda pertama yang hampir pasti berubah ialah kedudukan kewangan Persekutuan Malaysia. Brunei ialah negeri kecil yang duduk atas hasil petroleum yang sangat besar. Kalau Brunei masuk Malaysia, maka kekuatan fiskal negara dari awal lagi mungkin jadi jauh lebih besar.

Hakikat bahawa isu minyak menjadi pertikaian paling sensitif dalam rundingan asal menunjukkan semua pihak memang sedar nilai strategik Brunei. Kalau Brunei masuk, Malaysia mungkin dapat asas kewangan yang lebih kukuh lebih awal terutama dalam konteks pembangunan Borneo dan pengukuhan negara baharu yang ketika itu masih rapuh.

Kedua, keseimbangan politik dalam Malaysia pasti berubah. Kalau Brunei masuk bersama Sabah dan Sarawak, blok Borneo dalam Malaysia akan jadi lebih berat. Selama ini, bila orang cakap tentang suara Borneo dalam Persekutuan, fokus selalu pergi kepada Sabah dan Sarawak. Tetapi kalau Brunei turut berada dalam sistem yang sama, tambahan pula sebagai negeri beraja yang kaya dan punya identiti politik tersendiri, suara Borneo mungkin jauh lebih susah untuk dipandang ringan.

Tuntutan tentang autonomi, hasil negeri dan hak khas wilayah Borneo mungkin akan jadi lebih kuat sejak hari pertama Malaysia dibentuk.

Ketiga, struktur Raja-Raja Melayu dalam Malaysia mungkin jadi lebih sensitif. Isu kedudukan Sultan Brunei dalam susunan Raja-Raja sudah menjadi salah satu titik pertikaian. Maka tidak mustahil politik istana dalam Malaysia akan jadi lebih rumit berbanding apa yang kita kenal hari ini.

Seterusnya, hubungan Malaysia dengan Indonesia semasa era Konfrontasi mungkin jadi lebih tegang. Revolusi Brunei sendiri berlaku dalam suasana serantau yang sedang panas dan percaturan tentang masa depan Borneo memang tidak terpisah daripada permainan geopolitik Indonesia, British dan Persekutuan Tanah Melayu. Kalau Brunei sudah masuk Malaysia, sebarang pergolakan di sana akan jadi isu langsung terhadap wilayah Malaysia dan bukan lagi semata-mata masalah sebuah negeri lindungan British.

Tetapi ada juga sisi lain yang orang jarang fikir.

Kalau Brunei masuk Malaysia melalui satu perjanjian yang benar-benar memuaskan hati istana, mungkin Brunei akan jadi lebih stabil lebih awal.

Kalau Sultan diberi ruang besar untuk menjaga hasil minyak, kedudukan institusi dan autonomi tertentu, gerakan anti-Malaysia dalam Brunei mungkin akan hilang banyak tenaga politik. Dalam keadaan begitu, Malaysia mungkin jadi payung yang menarik Brunei keluar daripada laluan sejarah yang akhirnya membawa kepada pemerintahan di bawah undang-undang darurat yang berterusan.

Cuma untuk ini berlaku, syarat kemasukan itu mestilah jauh lebih lunak daripada yang dibincangkan dalam sejarah sebenar. Kalau tidak, memang susah nak bayangkan Sultan akan setuju.

Malaysia mungkin jadi lebih kaya. Blok Borneo mungkin jadi lebih kuat. Struktur Raja-Raja mungkin jadi lebih rumit. Konfrontasi mungkin jadi lebih sengit. Tetapi yang paling besar sekali, Brunei mungkin tak akan jadi Brunei yang kita kenal hari ini.